Konterfet starego człowieka Już mniejszy słuch, mniejszy smak w starości swej czuję, Oczy mgliste, ledwo co omacmie najduję, Po twarzy wszędzie zmarski jakoby zorane, Włosy jako śnieg biały, różno rozczosane, Na czele mi się jakieś fałdy poczyniły, Czerstwość ciała i gładkość już mię odstąpiły. Głowa mi sie kołysze, jakby się dziwując, A takim odmiennościam swoim przypatrując; Zęby co do jednego wszystkie wypróchniały, Tylko dziąsła nikczemne i słabe zostały, Szyją mi się z ciężkością przychodzi obrócić, Aż się wszystek jako wilk sam muszę nawrócić. Nos wyschły i nadzwyczaj zstał się zaostrzony, Nawet od wszystkich sił swych jestem opuszczony, W gardle jakby w piszczałki albo w dudki grają, Piersi prze wielką ciężkośćprze wielką ciężkość – z powodu wielkiego ciężaru. ledwie oddech mają; Ręce mi już nie służą, ale drżą ustawnieustawnie – nieustannie., Że i łyżki do gęby nie przyniosę sprawnie, Którą niżli przyniosę, wszystko z niej rozleję, Że się niejeden patrząc, do woli naśmieje. Głos, i ten się odmienił: jak tremulemtremulem – drżącym głosem. mowię, Mózg wysuszony znam być i opadły w głowie. Nogi, i te nie chodzą, ale się mieszają, A przeszedszy przez izbę, tedy już ustają. Ciepła przyrodzonego już w sobie nie czuję, Lecz zimno ustawiczne kości me morduje, Owa gdzie jedno pojźrzę, na wszystkim mi zbywana wszystkim mi zbywa – mam zbyt wiele wszystkiego. A siła znacznie coraz to więcej ubywa. Niegdyniegdy – kiedyś. oczy, które więc jakoby śmiejące Były, teraz są zawsze na nędze płaczące, A brwi, które ich wdzięcznie z wierzchu pokrywały, Teraz właśnie szczeciną nikczemną się zstały. Samych oczu nie dojźrzeć, tak głęboko siedzą, Jakoby srogo patrząc, samy ocz nie wiedzą, Że więc właśnie straszydłem jest każdy człek stary, Abowiem wszystkie rzeczy występują z miary. I stądże się mnie dzieci boją, bo gdzie zajźrzą, Uciekają przede mną a srodze nienajźrząsrodze nienajźrzą – bardzo nienawidzą.. Wszyscy się ze mnie śmieją, a przeto dlatego Chronię się jako sowa od spółku ludzkiego, Że możesz wierzyć, jakby taki nie był człekiem, Gdyż i rozumu mało za tak zeszłym wiekiem. Jeśli księgi chcę czytać, dwie z jednego słowadwie (słowie) z jednego słowa zdadzą mi się – zamiast jednego, widzę dwa słowa (dwie słowie: dawna forma liczby podwójnej). Zdadzą mi się. O biedna ty starości moja! A chocia pomoc czynię kładąc okulary, Tedy mało co widzę – jakoby przez spary. Światłość jasną jakoby przez mgłę jaką widzę, Słońce się zda pochmurne, aż się tego wstydzę. Jak dzień, tak noc za równo u mnie zawsze bywa, Że właśnie jako w piekle wszystkiego nie zbywanie zbywa – brakuje.. Potrawy, które przedtym nigdy nie szkodziły, Dopiero mię wszystkiego srodze obciążyły; Dopiero się jeść zachce, najadszy się – szkodzi, Wstrzymawając się zasię, tedy mdłość przychodzi. To, co mi zdrowo było, teraz jest przeciwno I brzydkość mi przynosi, i barzo jest dziwno. Tylko więc przyrodzenie zostaje znędzoneznędzone – nędzne, przyprowadzone do nędzy., Które przez swoje wady bywa w śmierć wiedzione. Żaden pachpach – zapach. wdzięczny, żadna rozkosz nie jest miła I rozum sama starość bezecna zaćmiła. Myśl moja w zapomnienie już znacznie przychodzi A do żadnych spraw namniej ni-w-czymni-w-czym – w niczym. się nie zgodzi, Bo ciało mdłe i słabe do wszystkiego czuję, Że się swojemu złemu aż i sam dziwuję. Nic lekarstwa osobne mnie nie pomagają, Choć drugim służy, mnie nic pomocy nie dają. Lecz z materyją ginie, cokolwiek zgotują, A to w zysku, iż szkodę znaczną podejmują. Nie inaczej, jak gdy chcą rzecz jaką upadłą Podeprzeć, która bywa ku ziemi osiadłąku ziemi osiadłą –pochyloną do ziemi.; Więc skoro to podparcie bywa roztargnione, Tedy wszystko na ziemię bywa obalone. Co pomaga tak wielu rzeczy doświadczenie, Nie pomoże starości żadne uleczenie. Owa od czasu więcej bywam opuszczony, Kto tedy będzie mniemał, żebym żył z mej strony? Abowiem przez wszystek czas żywota mojego Wszystkie mi rzeczy wadzą z przyrodzenia swego: Wadzi letnia gorącość, a mgła zaś zarażazaraża – szkodzi, powoduje choroby., Wadzi mi chłód, a zimno aż kości przeraża; Rosa i deszcz leguczkileguczki – bardzo lekki. – i ten nie smakuje, A choć się czasem jasny dzień więc ukazuje, Tak z wiosny, jak w jesieni mnie jednako idzie, Tak ranna, jak wieczorna zorza zawsze znidzieSens: każdy świt i zmierzch wydają mi się takie same.. Stąd mię krosty mierzione, zowąd kaszel trapi, Zewsząd westchnienie serca i wszystko złe kwapi. Nadto mi i powietrze, i oddech jest ciężki, I światłość sama ciężka, która rządzi ścieżki, I sen, który dodaje ludziom odpocznienia, Daleko jest ode mnie a nie mam ulżenia. A choć się czasem rzadko i późno przydaje, Iż trochę usnąć mogę jakoby z przełajez przełaje – krótko, doraźnie, niedbale., Tedy wnetże się porwę, będąc przestraszony, Przez widzenie straszliwych snów tak omamiony, Że często muszę wstawać o samej pułnocy, Cierpiąc zewsząd niewczasy krom żadnej pomocy. By namiękcej usłano, zda się twarde łoże Jako kamień, a namniej nic mi nie pomoże. Gospodarstwa już dojźrzeć prze słabość nie mogę, Skąd znaczną w majętności swojej czuję trwogę, Abowiem ze wszystkich stron każdy k sobie garnie, A choć widzę, cóż czynić? Tylko wzdycham marnie. Już mię i panem nazwać czeladź moja wstydzi, A gdy mię idącego czasem k sobie widzi, Nie lęka się, lecz radniejradniej – chętniej. śmieszkiśmieszki – żarty. ze mnie stroi, Ani mego łajania, ani bicia boi. Już ani na konia wsieść, ni zsieść z niego mogę, A pogotowiupogotowiu – łatwo, prędko. pieszo już nie pójdę w drogę. Już mię pierwsza osoba i kształtpierwsza osoba i kształt – moje dawne ciało. zaniedbali, Ale w śmiertelne jakieś odzienie przybrali. Co przedtym była biała i rumiana barwa, To teraz srodze blada: jak umarłych larwalarwa – maska.. Skóra wyschła, chropawa, żyły otrętwiałe, Członki wszystkie zemdlone, włosy obleciałeobleciałe – opadnięte, spadające, tu: przerzedzone., Ni kształt, ani odzienie, ni szcieszcie – chód. idącego, Ani forma została wieku kwitnącego. Wżdy miedzy młodzieńcami dysyć jest rozności, Bowiem jeden drugiego przechodzi w gładkościw gładkości – w piękności., Lecz starych u wszystkich oblicze jednakie, Szpetne i pomarszczone jako fałdy jakie. Szata z ramion opada, która krótka była, Z opuszczonego ciała teraz przedłużyła; A choć będzie nalekszanaleksza – najlżejsza., zda się wagi wielkiej, Że nie może w niej chodzić bez trudności wszelkiej, Bowiem się ciało marszczy i prawie niszczeje, Kości się mniejsze zstają, skąd i sam więdnieje, W niebo nie może pojźrzeć, bowiem nakłoniona Starość ku ziemi, w którą zaś będzie włożona. Więc chodzi o trzech nogach, owszem czworonogi Zstaje się, jako dziecię nieduże na nogi I czołga się po ziemi. Ach, rzeczy płaczliwa, Że takiej nędzy starość biedna doczekiwa! Wszelkie początki matki swej zasię szukająSens: wszyskie rzeczy wracają do swych początków.: Co z niczego stworzono, wniwecz obracają. A wierzę, że gdy owo stary się podpiera Laską w swojej starości – to sobie rozbierato sobie rozbiera – to właśnie sobie tłumaczy.. I właśnie jakby mówił usty zmarszczonymi, Wszystek się nachyliwszy na kiju do ziemi: „Przyjmi mię, miła matko, a członki zemdlone Z pracej niech odpoczyną już na twoim łonie. Nie mogę jako przedtym obaczyć sam siebie; Czemu swego owocu nie weźmiesz do siebie? Wypełniłem już dary żywota swojego, Niechaj kości do grobu wnidą ojczystegoojczystego – ojcowskiego, należącego do przodków.. Czemu tak długo trzymasz w takiej wątpliwości, Zali to macierzyńskiej przystoi miłości?” To myśląc, znowu członki swoje zmordowane Kładzie na łożu, od wszech ludzi zaniedbane. Bo kto onemu łoże nadobnie uściele, Gdy się go nikt nie boi, widząc krewkość w ciele? Na którym gdy położy swe ciało zgrzybiałe – Co różne od umarłychco różne od umarłych – czymże się różni od (ciał) umarłych., gdyż także spróchniałe? Szkaradaszkarada – szkaradna, nieprzystojna. rzecz starcowi, kiedy twarz chędoży Albo kiedy odzienie na się piękne włoży, Jeszcze barziej szkarada, kiedy się w Wenerze Kochaw Wenerze się kocha – gustuje w miłostkach., a do onej się tak bez wstydu bierze. A nawet i to samo jest rzeczą szkaradą, Że tak długo żyje, a nie wspomaga radą, A co więtsza, że zna się być za mierzionego, A mniema, że więc wszyscy nienawidzą jego. Jeśli pocznie żartować, za występek mają, Także gdy na biesiady idzie, obmawiają; Śpiewanie mu też nigdy namniej nie przystoi, O nędzny, co się ze wszech stron obmowisk boi! Co po bogactwach, których jeśli używanie Odejmiesz, choć dosyć mam, tedy mi są tanie, I owszem grzech jest, gdy kto tak bogactw nabywa, Że w nich wszystko staranie pokłada myśl chciwa. Nabytych zaś utracać marnie się nie godzi – Owa właśnie tak cierpieć nam starym przychodzi. Jak Tantalusowi, gdy chce się napić wody, Który w niej zawsze stoi aż do samej brody, A przedsię napić się jej i dosiąc nie może Ani jabłek wiszących nad sobą rwać możeHomer, Odyseja 11.698–608: „Widziałem i Tantala. / Staw widziałem duży, kędy stał zanurzony aż po samą brodę, / Choć pić chciał, nie mógł ust swych zanurzyć w tę wodę, / Bo ilekroć się schylił, by jej nabrać usty, / Tylekroć uciekała, ino się grunt pusty / Został pod nim, wysuszon przez duchy złowrogie. / Nad nim i drzew gałęzie wisiały rozłogie, / Pełne jabłek rumianych, słodkich fig i gruszek, / Toż granatów, oliwek, lecz byle staruszek / Wspiął się, aby rękami uszczknąć owoc który, / Wichr się zrywał, gałęzie podbijał do góry” (przeł. Lucjan Siemieński)., Tak stary nie używa, lecz tylko się cieszy, Że je ma – a drugi się do nich prędko śpieszy. Więcej się swoich własnych rzeczy stróżem zstaje, Chowając drugim, gdyż to po mnie się zostaje. Właśnie jako w ogrodziech, gdzie są jabłka złoteChodzi o mityczny ogród Hesperyd; por. Hezjod, Teogonia 215–216: „Hesperydy, które za słynnym Okeanosem złotych jabłek pilnują i drzew, na których wyrosły” (przeł. Jerzy Łanowski)., Strzeże nie swych owoców, czyhając niecnotę Srogi i okrutny smok, który tam więc leży, Że też i swego drugi barzo rad odbieży, Tak też skarbów nie sobie stary dochowywa, A czasem i potomek jego nie używa. A przedsię mię stąd trapi o dobrach staranie, Zowąd zasię strzegąc ich, przychodzi niespanie; Zawsze pragnę otrzymać, choć czego nie mogę, A otrzymawszy, nic tym sobie nie pomogę. Zawsze drżący staruszek i wątpliwy stoi, Łatwiełatwie – łatwo, w łatwy sposób. wszystkiemu wierzy, wszystkiego się boi; Więc trudny do wszystkiego, więc bywa skarżący, Więc zajźrzyzajźrzy – zazdrości., a nadzieją próżną się karmiący Przeszłe lata wspomina z niejaką wdzięcznością, A teraźniejsze zasię tedy są brzydkością. Sam o sobie rozumie, iż jest nauczonym, Sam się sądzi, iż też jest we wszem doświadczonym, A ono miasto tegomiasto tego – zamiast tego. prawie rozum traci, Takci się od starości nam niezbednejniezbednej – przykrej. płaci. A aczkolwiek powiada kiedy stare dzieje, Tedy toż a tożtoż a toż – ciągle to samo. mówi, aż się każdy śmieje, Że i samego mierzi, a na swoję mowę Czasem pluje a starą zafrasuje głowę; Słuchaczom się uprzykrzy, lecz mówić onemu Nie sprzykrzy się – a tylko pozwolono jemua tylko pozwolono jemu – żeby mu tylko pozwolono.. Wszystko, cokolwiek mówi, głosem wielkim woła, Potym się nie podoba to samemu zgoła; A gdy się z niego śmieją, temutemu – z tego. się też śmieje, Nie wiedząc, iż to z niego tak stroją firlejefirleje – żarty.. Wierszów żadnych nie śpiewam, bo to rozkosz była Przedtym, lecz teraz opak starość obróciła, Że już więcej na rynekrynek – targowisko, miejsce handlu. do ludzi nie chodzę Ani też sobie we wszem jak trzeba dogodzę; Bo się o wszystko pierwej aż naswarzyćnaswarzyć – wykłócać o wszystko. muszę, Niż co dadzą, a zawsze wołam ze wszej dusze, Bowiem mię lekce ważą, widząc już słabego, A stądżem jest wzgardzony u człeka każdego, Nawet u własnej żony i u swoich dzieci Miłości żadnej nie mam, i u prostych kmieci, Bo dzieci radzi by mię co narychlej zbylico narychlej zbyli – jak najszybciej się pozbyli., Aby tym rychlej po mnie w dobrach moich żyli, Chłopi się więcej boją potomka mojego, Bacząc, iż rychło przyjdą pod rejimentrejiment – zarząd. jego. Owa mię zgoła wszyscy srodze nienawidzą, Żaden o mię już nie dba, owszem barzo hydzą, A nie dziw, bo opuszcza świat człeka starego, Opuszczą przyjaciele i powinni jego, Na koniec go opuszczą wszystkie jego smysły I sam siebie opuszczaGra słów: opuszczać ‘zostawiać kogoś’ i opuszczać się ‘pochylać się’., będąc k ziemi zwisły. Jedno tylko choroby idą za nim w tropy, A śmierć tuż za nim pilnie liczy wszystkie stopyPor. M. Sęp Szarzyński, Sonet 1,1–4: „Ehej, jak gwałtem obrotne obłoki / i Tytan prędki lotne czasy pędzą, / a chwiwa może odciąć nędzą / śmierć – tuż za nami spore czyni kroki”.. A nie żal i by umrzeć, by wżdy przez czas swego Życia wszystko żył człowiek, lecz jako od tego Sąśmysąśmy – jesteśmy. daleko – niechaj to uważy każdy, Jak tego doznawają wszyscy ludzie zawżdy. Izaliizali – czy, czyż. to więc życiem jakim nazowiemy, Póki z dzieciństwa do lat rozumnych przyjdziemy? Bo dziecię póki do lat rozumnych nie przyjdzie, Właśnie za przyrodzenim jak źwierzątko idzieza przyrodzenim jak źwierzątko idzie – kieruje się instynktem jak zwierzęta., Które co przyrodzenie niesie, musi czynić, A iż rozumu nie ma, trudno go w tym winić. Więc jako siła spaniem żywot się nasz trawisiła spaniem żywot się nasz trawi – sporo życia marnujemy na sen., Niech pilnie obrachuje, wnet się każdy sprawi: Ośm godzin człowiekowi spać jest dozwolono, A leniwy wszystko śpi, nie dbając na ono. Przeto trzecia część życia odchodzi przez spanie, Co według zamierzonych godzin czynią w stanie, Lecz leniwi i ci zaś, co się upijają, Ledwo swojego życia trzecią cząstkę mają. Przeto nie darmo Dawid w psalmie swoim mówi: „Jesteśmy jak pający: który muchy łowi, Wnętrzności swoje własne z siebie wytaczając, A z nich subtelne siatki ustawnie działając, Które skoro wiatr przyjdzie, różno się rozleci, Tak też właśnie nasz żywot niedługo się świeci”Por. Ps. 89,9: „Abowiem wszytkie dni nasze ustały i ustaliśmy w gniewie twoim, lata nasze jako pajęczyna będą poczytane”.. Co po tak długich latach biednemu człowieku? Gdyż tenże Dawid mówi tak o naszym wieku, Iż kres jego siedmdziesiąt lat, albo ośmdziesiąt, A jeśliże co więcej, to jest dziewięćdziesiąt; To tam już dalej wszelkie boleści i pracaPor. Ps. 89,10–11: „Dni żywota naszego w nich siedmdziesiąt lat, a jeśli w możnościach, ośmdziesiąt lat, a nadto co więcej, praca i boleść”., A tak się żywot kończy człowieczy i skraca. Jakoż co innego jest człowiek już zgrzybiały, Jedno właśnie jako pień zgniły i spróchniały, Z którego żadna odrośl nigdy nie wychodzi, Lecz tylko próchna dosyć a robaków rodzi. A jeszcze właśniej: stary jest jak wór boleści Pełen, że nie wiem, jako się to w nim pomieści. Ustają przyrodzone wszelakie wilgościwilgości – cztery humory: krew, żółć, flegma, czarna żółć (humor śledzienniczy)., Skąd mu pokarmy nie są już żadnej wdzięczności. Za czym się powściągając od osobnychosobnych – szczególnych, nadzwyczajnych. rzeczy, Mając to jedno samo na osobnej pieczy, Iżeby rzkomo dłużej z miarkowania żyli, Ale nie w czas, bo raczej życiaśmy pozbyli. Chorobami różnymi jestem zwyciężony, Przez które bywam ciągnion w nieznajome strony, Wszystkie się przyrodzone targają wnętrzności, Przychodząc prawie na tak dziwne odmienności. Toć są pierwiasnkipierwiasnki – początki. śmierci, takci nasze lata Bieżą, a leniwymi stopy schodzą z świata, A więcej się jak woda nazad nie wracają, Owszem w zapamiętaniu czym dalej zostają, A nawet wszyscy ludzie człowieka starego Nie żałują, gdy go w grób włożą umarłego. Takci starość oziębła na wszystkich przychodzi A te wszystkie ciężary na ludzi przywodzi, Których i sama dalej, gdy znosić nie może, Ustępuje a idzie na podziemne łoże. Takci skrycie upada i precz odlatywa Wiek, a prawieprawie – naprawdę, prawdziwie. każdego człeka oszukiwa I dziwuje się, czemu starości żądają A najwiętsze pragnienie do niej wszyscy mają, W której człowiek jest zawsze niedostateczniejszy, Mniej pomocy mający i mniej sposobniejszy. Ten jest cel, do którego ludzie przymierzająprzymierzają – zmierzają., Którego gdy dostąpią, potym narzekająPor. J. Kochanowski, Fraszki I 78: „Biedna starości, wszyscy cię żądamy, a kiedy przyjdziesz, to zaś narzekamy”.. Kto tedy będzie pragnął takich doległości Doznawać w zeszłym wieku i w swojej starości, Kto takich rzeczy, głupi, będzie sobie życzył, Przyszedszy do starości, aby to złe liczył; Bo taki żywot właśnie jest: zawsze umierać A duszę swą znienagła od ciała wywierać. Przeto lepiej raz umrzeć, aniż żywot śmierci Wieść na tym nędznym świecie, co się dziwnie wierci. Ale miły staruszku, iżeś się nagodził, A do tego lamentu mojego przygodził, Proszę cię, powiedz mi też, co o tym rozumiesz, Bo to baczę z postawy twejwidzę z postawy twej – widzę po twoim wyglądzie., iż siła umiesz. Nie ma-li nasza starość stąd jakiej obrony, Czy-li już tak wzgardzona będzie z każdej strony?

Wysławianie starości Aczem i ja w swych leciech nie młodszy od ciebie I aczkolwiek te wszystkie wady znam od siebie, Które się przygadzają człowieku w starości, Lecz z drugiej strony bacząc – jakiej jest godności! Tedy nie śmiem tak barzo starości winować Ani takich przymówek różnych wynajdować, Jakoś ty dopieruczko śmiał się ważyć tego, Lecz abyś się obaczył z przedsięwzięcia swego, Tedyć na namniejszą rzecz odpowiem porządnie, Abyś o tym rozumiał, jak się godzi rządnie: A prawieć z fundamentu rzecz będę wywodził O starości, a wszystkie pożytki przywodził, Jakowych ludzie w zeszłym wieku doznawają, Że mogę rzec, iż siła nad młody wiek mają. Naprzód – starość od Boga tak wielce uczczona A prawie nade wszystko tym jest podwyższona, Że się sam Bóg ukazał w osobie starego Danielowi, jako jest w Proroctwie jegoPor. Dan 7,9: „Przypatrowałem się, aż postanowiono stołki, a Starowieczny usiadł: szata jego biała jako śnieg, a włosy głowy jego wełna czysta, stolica jego płomienie ogniste, koła jej ogień rozpalony”., Co jako jest wielkiego godno uważenia, Każdy mi pewnie przyzna człowiek bez wątpienia. Bo iż w starym poważność i mądrość dojrzała Jest, a cnota w nim gniazdo swe prawie usłała, Ani mu żadne zbytki już mogą panować, Ani onego po swej woli nakierować, Tedy w takiej osobie też Bogu przystało Okazać podobieństwo swe, jak mu się zdało – Gdyż Pan Bóg jest najwyższe dobro doskonałe, A wszystkie sprawy jego bez przygany trwałe. Druga – błogosławieństwo Boże się stąd znaczy, Kiedy komu długiego wieku życzyć raczy, Jako mamy przykłady z świętych mężów Jego, Których On umiłował, że wieku długiego Byli: jako AbrahamAbraham żył 175 lat (Rdz 25,7)., NoeNoe żył lat 950, z czego 350 po potopie (Rdz 9,28–29). wybawiony Z potopu i IzaakIzaak żył 180 lat (Rdz 35,27–29). ubłogosławiony, JakubJakub dożył 147 lat (Rdz 47,27–28). on patryjarcha, którego więc plemię Posiadało od Boga obiecaną ziemię, JózefJózef żył 110 lat (Rdz 50,22–25). od braciej swojej w Egipt zaniesiony, Przez którego w tym kraju głód był oddalony; Więc AronBrak bezpośrednich wzmianek o długowieczności Aarona, pierwszego kapłana Izraela; jednak fakt, że przez niezliczone lata towarzyszył swemu bratu Mojżeszowi w wędrówce po pustyni i poszukiwaniu Ziemi Obiecanej, sugeruje, że dożył wieku sędziwego (o śmierci Aarona zob. Lb 20,22–30; Pwt 32,50–51). i on MojżeszMojżesz dożył wieku 120 lat (Pwt 34,5–8)., który z Bogiem gadał A izraelskim ludem przez czas długi władał; JozueJozue żył lat 110 (Joz 24,29–30; Sdz 2,8–9). w obiecaną ziemię wprowadzony, który był po Mojżeszu wodzem zostawiony, SamuelPrzekonanie o długowieczności Samuela wynika raczej z wysokiej rangi tej postaci w księgach Starego Testamentu, niż z rzeczywistych przesłanek tekstowych. Jedyna bezpośrednia wzmianka: „gdy się zstarzał Samuel, postanowił syny swe sędziami nad Izraelem” (1 Sm 8,1). sędzia, DawidDawid panował nad ludem Izraela przez 40 lat (1 Krl 2,11). król i prorok święty, Tobijasz StaryTobiasz dożył 102 lat „i widział syny wnuków swoich” (Tb 14,1–4). i JobHiob żył lat 140 „i widział syny swe i syny synów swoich aż do czwartego pokolenia, i umarł będąc stary i pełen dni” (Hi 42,16). u wszech ludzi wzięty – Wszyscy mieli od Boga swój wiek przedłużony, A każdy z nich był hojnie ubłogosławiony. A z drugiej strony zasię: złych skrócone lata Bywają, że przed czasem schodzą z tego świata Albo przez przyrodzoną śmierć, albo zabicie, Albo inszym sposobem giną rozmaicie, Jako SaulSaul – pierwszy król Izraela (1 Sm 9–15); gdy nie wykonał poleceń Salomona, został odrzucony przez Boga (1 Sm 15,10–29), a jego następcą został Dawid., AbsolonAbsolon – jeden z synów Dawida (2 Sm 13–20); zginął z ręki Joaba po tym, jak wywołał bunt przeciw Dawidowi (2 Sm 18,14–15)., także i RoboamRoboam – syn Salomona i jego następca na tronie izraelskim (1 Krl 12,1–24; 14,21–31; 2 Krn 9,31–12,16); doświadczył najazdu wojsk egipskich i był świadkiem poważnego kryzysu państwa (1 Krl 14,25–31)., AbijaAbiasz – syn Jeroboama, zmarły w dzieciństwie, co wykładano jako znak Bożej zemsty za przewiny Jeroboama (1 Krl 14,1–18)., AzaAsa – król Judy, potomek Dawida (1 Krl 15,9–24); w niniejszym zestawieniu umieszczony chyba niesłusznie, panował bowiem długo i cieszył się wielką czcią u swoich poddanych, choć co prawda „czasu swej starości chorował na nogi” (1 Krl 15,24)., AchabAchab – król Izraela, następca Omriego; spotykał się z prorokami, w tym z Eliaszem; zginął podczas bitwy, trafiony przypadkową strzałą (1 Krl 22,34). i on JeroboamJeroboam – pierwszy król Królestwa Północnego po podziale Izraela; cieszył się złą sławą m.in. dlatego, że kazał wznieść posągi złotych cielców; jego grzechy miały doprowadzić do całkowitego zniszczenia królestwa (2 Krl 17–23)., AchasAchaz – król Judy (2 Krl 16), który zapamiętany został źle, bo „nie czynił, co się podobało przed oczyma Pana Boga jego” (2 Krl 16,2); nie ma żadnych wzmianek o jego rzekomej nagłej lub przedwczesnej śmierci., AmmonAmnon – najstarszy syn Dawida; dopuściwszy się gwałtu na Tamar, padł ofiarą zemsty ze strony Absaloma (2 Sm 13,32–33). i inszych jest liczba niemała, Którym wszechmocność Boża lat długich nie dała Dla występków, którymi Jego obrażali, Że z nich każdy zszedł z świata, będąc niedojźrzały. Widzisz, jak Bóg przyczynia dniów dobremu człeku, A lata zaś złych skraca i ujmuje wieku. A ty w starości tesknisz, nie mając baczenia, Żeś takich lat doczekał z Bożego przejźrzenia, Gdyż nie rzkąc, aby tesknić ludzie święci mieli W starości swej, lecz owszem żądać jej woleli. Bo Dawid w psalmie mówi: „Nie bierz mię człowieka Smutnego, mocny Boże, w połowicy wieka”Ps 102,25: „nie bierz mię w połowicy dni moich, lata twoje od wieku do wieku”.. Znak tedy pewny – który wolą wykonywa Bożą, taki długiego wieku doczekiwa, Abowiem w Przypowieściach Salomon powiada A każdemu o długim wieku opowiada: „Kto nie lubi łakomstwa, będą dni onego Przedłużone i przyjdzie do wieku długiego”Prz 28,16: „kto nienawidzi łakomstwa, dni jego będą przedłużone”.. Za uczczenie rodziców także Bóg nagradzać Obiecał długim wiekiem, co im zwykł ugadzaćW Księdze Przysłów nie udało się znaleźć tego cytatu, ale zob. Syr 3,7: „Kto czci ojca swego, będzie długo żyw, a kto jest posłuszen ojcu, ochłodzi matkę”.. I za inne uczynki dobre jejjej – tzn. starości. dostają Od Boga, czego w Piśmie dość przykładów mają. Więc jakie w Piśmie Świętym starość zalecenie Ma – pełno tego wszędzie i w jakiej jest cenie! Salomon w Przypowieściach mówi o starości, Iż która naleziona na drodze prawości, Taka jest dostojeństwem i drogą koronąPrz 9,11–12: „Bo przez mię [tj. przez Mądrość] rozmnożą się dni twoje i przyczynią się tobie lata żywota”.; Znak tedy łaski Bożej, kto nawiedzon oną. Więc iż są starzy ludzie więcej doskonali W mądrości aniżli co w wieku niedostaliniedostały – młody wiekiem, niedorosły., To Ekklezyjastykus wyraził nadobnie Słowy swymi, a wszyscy przyznają to zgodnie: „Mądry będzie się uczył od starych mądrości, A nie zaniecha nigdy w tym swojej pilności”Syr 6,35–36: „Stawaj w gromadzie starców roztropnych a przyłączaj się z serca mądrości ich, abyś wszelką powieść Boską słyszeć mógł a przypowieści chwały godne abyć tajne nie były. A ujźrzyszli mądrego, porań się do niego a noga twoja niechaj trze progi drzwi jego”.. Tenże do starych mówi w trzydziestym i wtórym Położeniu: „Ty, który jesteś w lata sporym, Mów pierwsze słowo, bowiem to tobie przystoi, Gdyż w tobie miłująca umiejętność stoi”Syr 32,4: „Mów, starszy, bo-ć przystoi pierwsze słowo, z wielkim baczeniem, a nie przeszkadzaj muzyce”.. Do tego, komu stary człowiek błogosławi, Wnetże błogosławieństwo nad onym się stawi; A komu zaś złorzeczy, złorzeczeństwo miewa, O czym się w Piśmie Świętym barzo głośno śpiewa. Jak Noe, Sem i Jafet, dla ich wstydliwości, Iż ojca swego mieli w wielkiej uczciwości, BłogosławiłGdy Noe upił się winem i obnażył, Sem i Jafet okryli ojca w taki sposób, że „oblicza ich były odwrócone i ojcowskiego łona nie widzieli” (Rdz 9,18–24).: że Sema ustawił kapłanem, Jafet żeby lud rządził i był onych panem, A Chama zasię syna złorzeczył trzeciego, Że się musiał zstać sługą u brata swojegoPor. Rdz 9,24–25: „A ocuciwszy się Noe z wina, gdy się dowiedział, co mu uczynił syn jego młodszy, rzekł: Przeklęty Chanaan, niewolnik niewolników będzie braciej swej”.. Izaak błogosławił Jakuba młodszego, Alić się wnet zstał wziętym nad brata starszegoEzaw sprzedał młodszemu bratu, Jakubowi, prawo pierworództwa za miskę soczewicy (Rdz 26,29–34), skutkiem czego to właśnie Jakub otrzymał ojcowskie błogosławieństwo (Rdz 27,27–30)., Jakub zaś synów swoich jako błogosławił, Tak Bóg wszystko nad nimi według słów zostawiłJakub, pobłogosławiwszy potomstwo Józefa (Rdz 48,15–20), wygłosił następnie rozbudowane błogosławieństwo dla wszystkich swoich dwunastu synów (Rdz 49,1–29).; Lecz RubenRuben, pierworodny syn Jakuba, uwiódł konkubinę swego ojca Balę, za co został przez niego wydziedziczony, tzn. pozbawiony praw pierworództwa (Rdz 49,3–4). – ten nad sobą uznał złorzeczeństwo Za występek i swoje sprośne wszeteczeństwo. HeliHeli – sędzia i kapłan Izraela; zapewnił Annę, że jej modlitwa o potomka zostanie wysłuchana: owocem tej modlitwy były narodziny proroka Samuela (1 Sm 1,9–25). kałpan, gdy onej AnnieAnna – matka proroka Samuela; jej poetycka modlitwa dziękczynna, znana jako kantyk Anny (1 Sm 2,1–10), stała się później inspiracją dla Maryi, wychwalającej Boga hymnem Magnificat (Łk 1,46–55). błogosławił, Tedy Pan Bóg z niepłodnej potomstwo zostawił, ElizeuszElizeusz – prorok, uczeń i następca Eliasza, cudotwórca (2 Krl 2–4). te dzieci, co go w uczciwości Nie mieli, wnet ich przeklął, że je bez litości Niedźwiedzie, wyrwawszy się, wszystkich poszarpaliNieszczęśliwą historię owych dzieci przytacza 2 Krl 2,23–24: „A gdy szedł drogą [Elizeusz], dzieci małe wyszły z miasta i naśmiewały się z niego, mówiąc: Wstępuj łysku, wstępuj łysku! Który gdy się obejźrzał, ujźrzał je i złorzeczył im w imię Pańskie. I wyszli dwa niedźwiedzie z lasa, i rozdrapali z nich czterdzieści i dwoje dzieci”. – A widzisz, czego starzy w starości dostali? A przeto ten fundament z Pisma założywszy, Aby był tym mocniejszy i u wszech uczciwszy, Tedy dopiero będę na tym fundamencie Insze rzeczy przytaczał jak na dyjamencie O starości uczciwej, w co gdy wejźrzysz, tuszę, Będziesz za nię dziękował Bogu ze swej dusze. Dlaczegoć starość ciężka ma być i mierziona, Gdyż wszelka rzecz na świecie k niej bywa wiedziona? Zali jest rzecz, która się nigdy nie zstarzeje? Pojźrzy jedno na wszystkie, co sie z nimi dzieje: Słońce często zaćmione i czarne zostaje, Toż się i miesiącowi jasnemu przydaje, Które azaaza – czy, czyż. po sobie tego znać nie dają, A właśnie jakoby nas tym upominają, Iż już jest bliski koniec omylnego świata A iż się rychło skończy bieg i jego lata. Niebo z swymi gwiazdami nie tak sprzyja ziemi, Chocia się wielką pracą koło niej trudziemy, Bowiem z siebie pożytków takich nie wywodzi Jako przedtym, ani tak już obficie rodzi. Powietrze nie jest zdrowe, ale zepsowane, Tylko mgły a zarazy ze wszech stron wylane; Skały, góry wysokie coraz upadają, Kamienie mocne – i te mchem więc porastają, I żelaza, choć twarde, okrutnie rdzewieją, Drzewa pierwej niż wzrostąwzrostą – wzrosną., do szczątku spróchnieją; Zamki, wieże i miasta murem opatrzone Na wielu miejscach leżą, do szczątku zburzone; Tygrys kaspijskiej wyspy bywa wycieńczona Przez starość, kiedy do niej będzie przywiedzionaInformacja bałamutna: Tygrys nie opływa żadnej „kaspijskiej wyspy”, lecz wpada do Zatoki Perskiej, połączywszy się z Eufratem.. I lew źwierzę, które jest okrutnej srogości, Przestanie być gniewliwym, gdy będzie w starości. Koń, który jest prędkiego biegu, ten ustanie W starości, także i wół duży będzie tanie. Owa in summa wszystkie rzeczy się starzeją, A nie masz żadnych, które z czasem nie niszczeją. I sama opoczysta dawnośćopoczysta dawność – tj. starożytne budowle. się obróci Wniwecz, wszystko zniszczywszy, a tym się ukróci. A ty chcesz, abyś zawsze żył w leciech jednakich A żebyś zawsze mocy był i sił jednakich? A ono niepodobną rzecz jako gruntowną Naleźć na materyjej, która jest ułomną. Takim starość jest ciężka, co gdy młodzi byli, Według upodobania swego zawsze żyli, Nie mając na baczeniu żadnej przystojności W życiu, ni w obyczajach swych żadnej skromności. Więc przyjaciół ludzkością sobie nie jednali, Lecz owszem chudszym radzi dobra wydzierali. Stąd też to rozumieją do siebie i sami, Że są każdemu brzydcy swoimi sprawami, Bowiem żaden takiego nie wspomaga człeka, I owszem co nadalej od niego ucieka; A co więcej, sumnienie gryzie go ustawnie, Gdy mu przychodzi na myśl, jako żył niesprawnie. Lecz tym, co z każdym czasem o to się starają, By żyli wedle Boga i cnót przymnażają, Tedy się nie może zdać i widzieć nic złego, Zwłaszcza to, co być musi z przyrodzenia swego. I starość nie jest ciężka, owszem barzo miła, Gdyż to przez cne postępki dobrze zasłużyła, Bowiem go uwesela żywota przeszłego Pamiątkażywota przeszłego pamiątka – pamięć o dawniejszym życiu., jako czynił wszem siła dobrego. Ku temu go też wszyscy w uczciwości mają, A jego uczynności coraz wspominają, Więc mu też i sumnienie barzo tuszy jego, Że na sobie nie czuje nic prawie takiego, Dla czego by się mieli ludzie onym brzydzić Albo jego sprawami jako czym złym hydzić. A przeto cztery rzeczy w starości najduję, Dlaczego ją być nędzną co żywo szacujęPor. Cyceron, O starości 15: „Bo też, kiedy się zastanawiam nad starością, cztery widzę przyczyny, dla których starość zwykliśmy uważać za nieszczęśliwy okres życia: oddala nas ona od życia czynnego, osłabia siły fizyczne, pozbawia nas wszystkich zmysłowych przyjemności, bliską jest śmierci” (przeł. Z. Cierniakowa).. Pierwsza, iż jakby broni rzeczy sprawowania, Druga, iż jest dla chorób pełna zamieszania; Trzecia, iż rozkoszami żadnymi nie władnie, Czwarta, iż śmierć tuż za nią ni wzwiewzwiedzieć – dowiedzieć się, poznać. Sens: starość nie wie, kiedy spadnie na nią śmierć, która jest blisko. kiedy spadnie – Na które tym porządkiem powiem ci chętliwie, Co rozumiem, jedno mię słuchaj nieteskliwie. Prawda, że broni starość sprawowania rzeczy, Ale jakich – to jedno miej na dobrej pieczy: Takich, jakie w młodości czynione bywają, Zwłaszcza których przez siłę swą dokazywają, To jest, iż się wyścigać i skoczyć jak młody Nie może ani bronią oddalać swej szkody. Ale sowito więtsze rzeczy starość czyni Aniżli w młodych leciech, choć ją każdy wini, Abowiem ona radą swoją siła może, Siła rozum dojźrzały wszystkiemu pomoże; Abowiem nie prędkością ani też siłami Sprawy się odprawują, lecz mądrych siłami I poważnością – czego dosyć jest w starości, Bo w niej jest gniazdo rady i prawej mądrości. Ona wyroki daje, ona też powiada Stare dzieje a wszelkim doświadczenim włada. Co jeśliby nie było, żeby senat zwali Senatem od starości, lecz słusznie to dali NazwiskoPor. Cyceron, O starości 19–20: „Gdyby te zalety nie były cechą starości, przodkowie nasi nie nazwaliby byli najwyższej rady senatem od słowa senex (starzec). U Spartan przecież najwyżsi urzędnicy są i nazywają się starcami (gerontes)” (przeł. Z. Cierniakowa)., bo jak starzy długo sprawowali Rzeczpospolitą Rzymską, całą ją być znali; Lecz gdy na młode sprawce potym przyść musiała, Rychło za płochą radą upadek uznała. A gdy jeden zopytał, czemu ta kwitnąca Rzeczpospolita teraz jest upadająca, Odpowiedział mu drugi, iż w niej ludzie młodzi Nie umieją się rządzić tak, jako się godzi. Więc temu nie wierz, aby próżnował w starości Stary, który się z młodu nauczył godności, Bo Plato on filozof w ośḿdziesiątym lecie Pisał siłaPor. Cyceron, O starości 13: „Taka [tj. szczęśliwa] była starość Platona, o którym wiemy, że śmierć zastała go przy pisaniu – a miał już wtedy lat osiemdziesiąt jeden” (przeł. Z. Cierniakowa)., o czym snadź z czytania to wiecie; Tak też w dziewięćdziesiątym i Sokrates roku Zawsze składanie ksiąg swych miał na pilnym okuInformacja raczej bałamutna, zarówno jeśli chodzi o wiek Sokratesa, jak i jego twórczość (Sokrates nie pisał ksiąg). Prawdopodobnie chodzi o Izokratesa, który swoje dzieło Panathenaicus miał napisać jako dziewięśdziesięcioletni starzec (por. Cyceron. O starości 13).; On Leonty GorgijasGorgiasz z Leontinoj (486–376 p.n.e.), sławny sofista i nauczyciel wymowy., sto i siedm lat mając, Wszystek czas strawił, księgi swe mądre wydając; Którego o przyczynę gdy drudzy pytali: „Czemu chcesz długo żyć – radzibyśmy znali”, Odpowiedział, iż nie mam przeczprzecz – dlaczego, z jakiego powodu. ganić starości, Bo zawsze w niej nabywam od czasu mądrości. O godna odpowiedzi człowieka mądrego!Por. Cyceron, O starości 13–14: „Gorgiasz z Leontinoj żył lat sto siedem i nigdy nie przestał tworzyć i zajmować się nauką. A gdy go pytano, skąd czerpie ochotę do tak długiego życia, odpowiadał: ‘Nie mam o co oskarżać starości’. Wspaniała i godna filozofa odpowiedź!” (przeł. Z. Cierniakowa). A widzisz, jako starość ma siła dobrego? Nie mniej się też i Solon mędrzec z tego chlubił, Że się co dzień nauczył, i to srodze lubiłPor. Cyceron, O starości 26: „Solon na przykład chwali się w swych wierszach, iż starzejąc się uczy się co dzień czegoś nowego” (przeł. Z. Cierniakowa); podobnie: ibid. 50.. Przeto nie bez przyczyny stare przysłowie Uczyniono – stąd poznasz, co to jest w tym słowie, Abowiem dawno mówią: „Bądź starym za czasu, Chcesz-li przystojnie użyć na wszem swego wczasu”, Jakoby też właśnie rzekł: bądź mądry, opatrzny, Bo to wszystko w starym jest, iż jest nieutratny. Niemądrze tedy czynią, iż starość winują, Bowiem się w samych więcej występki najdują, Abowiem z przyrodzenia albo też ze złego Nałogu, aniżeli z wieku tak zeszłego. Zali próżnuje żeglarz, choć tak siedzi w łodzi, Nic nie robiąc – a tylko przednim wiosłem wodzi? A inszy albo żagle tam rozpościerają, Wiosły robiąc, albo też wodę wylewają; A przedsię na żeglarzu tam więcej należy, Bowiem on opatruje, jako gdzie łódź bieży, Strzeże, aby na razie kiedy nie stanęła, A rozbiwszy się, marnie żeby nie tonęła. On linami, gdzie trzeba, leguczko nawraca, A bacząc miejsce jakie złe, wnetże odwraca; A gdy drudzy słuchają rozkazania jego, Tedy się nic nie mylą na sprawie onego. Tak też starzy siłami acz nie dokazują, Lecz radą i rozumem nad inszych przodkują. A widziszże, że starość nie jest próżnująca, Lecz pracowita i też zawsze co czyniąca, Zwłaszcza w tym, czego z młodych lat się nauczyła, Tedy tak postępuje, jak też może siła. A co się zda, iż starość nie ma żadnej siły, A nadto ją choroby ze wszech stron zemdliły, Tedy to nie tak bywa dla zeszłej starości, Jako więc z przyrodzenia i z jej ułomności. A nie tylko to starym, lecz młodym przydaje, Że siły w swej młodości nie mają za jajemieć coś za jaje – mieć za nic., Że albo ich choroby trapią jak starego, Albo też one tracą dla zbytku swojego, Gdyż się tak przez żadną rzecz moc ludzka nie traci, Jako kiedy się który człowiek z zbytkiem zbraci. A przeto iż w swych siłach starzy ustawają, Tedy to od młodzieństwa niestronnego mają, Abowiem ono ciało wszystko nakaziwszy Tak oddaje starości, gwałtem złe wraziwszy. A widzisz, że co bywa człowiekuczłowieku – człowiekowi. w starości, Tego się nie ustrzeże i w bujnej młodości. Ujźrzysz dziś młodzieniaszka, co jak kwiat nadobny, A skoro niemoc zemdli, ali wnet podobny Umarłemu: że barwę przyrodzoną zmieni Jako kwiatki, gdy będą już blisko jesieni. Nadto nie potrzebują ludzie sił starego, Widząc lata i taki wiek długi onego; I stąd do żadnej rzeczy nas nie przymuszają, A nie rzkąc, w czym nie możem, tego nie żądają. Lecz ani w czym możemy czynić, rozkazują, A nas w namniejszej rzeczy nigdy nie winują. A wszekże się i starych tych siła najduje, Który w sobie i czerstwość, i moc jeszcze czuje – Skąd się znaczy, że to ma za swe dobre czyny Od Boga, że się mało nie równa i z syny. Cyrus już będąc starym powiedział to śmiele: „Nigdy bym słabszej nie poznał siły w swoim ciele, Jako przedtym w młodziestwie, co rozpustnie żyło”Por. Cyceron, O starości 30: „Czytamy u Ksenofonta, że Cyrus (a był już wtedy bardzo stary) umierając twierdził, że nigdy nie zauważył, by miał w starości mniej sił, niż kiedy był młody” (przeł. Z. Cierniakowa)., A widzisz, że temu nic w siłach nie schodziło. A choć nie może pierwszych sił mieć w swej starości Człowiek, tedy nic na tym, gdy pełen godności, Bo może, przyjacielu, pomagać swą radą, Tak też i senatowi nie będzie zawadą. A choć nie czyni, tedy jako czynić mają Rozkazuje, a wszyscy go chętliwie słuchają. To czyniąc, przychodzimy do zacnej starości, Nie czując dla tych zabaw jej żadnych przykrości, Która się nie wnet łamie, lecz długością czasu Gaśnie – a zatym idzie do wiecznego wczasu. Trzecia mowa, iż starość rozkoszmi nie władnie I nie może, chocia by chciała, przyść k nim snadnie. O, nazacniejszyż to dar w szlachetnej starości, Iż co wielką przyganą jest w bystrej młodości, To w starym wieku od nas prawie się oddala, A każdy mądry człowiek na to więc pozwala. Przeto jeśli baczenie nie gardzi rozkoszy Albo też i sam rozum onej nie odpłoszy, Tedy siłaśmy winni dziękować starości, Iż dostała w swym wieku takowej godności, Że nie może w niej rozkosz mieć miejsca żadnego, I owszem co nadalej bieży od starego. Abowiem zawsze rozkosz zwykła szkodzić radzie, Tak też i rozumowi na wielkiej zawadzie Myśl zasłania i w dziwne ją rzeczy przywodzi, A od cnoty daleko ustawicznie chodzi, O której jeden mędrzec tak właśnie powiada, Iż jest miedzy wszystkiemi nasprośniejsza wada I nie masz tak na świecie szkodliwszej zarazy, Jako cielesna rozkosz, w której pełno zmazy, Abowiem stąd wydaniawydania – zdrady. ojczyzny pochodzą, Stąd rzeczypospolitej zniszczenia się rodzą, Rozmowy potajemne i dziwne traktaty, Postradanie wszystkich dóbr i próżne utraty, A na koniec: wszelka złość w człowieku panuje Dla niej, i do uczynku złego przystępuje. A właśnie jako gwałtem przymusza go k temu, Abowiem gdy jest panem człowieku któremu, W takim nigdy nie najdziesz cnoty ni mierności, Pogotowiu w zwyczaju ni w życiu skromności. Więc k temu taki myślą nic nie postanowi, Nic rozum nie pomoże onego stanowi. Owa nie masz na świecie nic tak mierzionego Jako rozkosz, i prawieprawie – prawdziwie, naprawdę. nic tak szkodliwego, Abowiem co się kolwiek na świecie najduje Złego, to jak ze źrzódła z onej wyskakuje. A widzisz, co ten mędrzec o rozkoszy mówi, Którą jak wędą ryba, tak się człowiek łowi Oną, a nie darmo tak wiele o niej mówię, Lecz abyś poznał, iż się nic nie mylę w słowie: To jest, nie rzkąc, przygany starość nie odnosi, Że nie władnie rozkoszą, lecz owszem przynosi Pochwałę u wszech ludzi, że onej nie żąda Ani namniejszej cząstki jej zażyć pożąda. Przeto próżna opilstwa starość i obżarstwa, A co więtsza, Wenus jest u niej za kuglarstwa. O której Sofoklesa kiedy zopytano, Jeśliby jej używał, gdyż go starym znano, Odpowiedział, iż nie rzkąc w takim wieku swoim; „Lecz kiedym jeszcze władał i młodzieństwem moim, Zawszem od niej uciekał jak od pana złego, Nie mając nic na świecie nad nię tak przykrego”Por. Cyceron, O starości 47: „Ktoś pytał Sofoklesa, będącego już w starszym wieku, czy używa jeszcze cielesnej rozkoszy. Ten dał mu piękną odpowiedź: ‘Niech mnie bogowie bronią! Rad jestem ogromnie, że wyzwoliłem się od nich jak od władzy dzikiego i szalonego pana’” (przeł. Z. Cierniakowa).. Jako tedy młodzieństwo głupiegłupie – głupio, w głupi sposób. się raduje, Iż się we wszem sposobie do rozkoszy czuje, Tak z drugiej strony starość dziwnie się weseli, Że się rozkosz i zbytek precz od onej dzieli. Cóż tedy wżdy z starością jest za przyrównanie Rozkoszy marnej, która jest u dobrych tanietanie – tanio.! Której to choć nawięcej ludzie zażywają I nawiętsze kochanie swe w niej pokładają, Co jest płatno? Gdyż społu z rozkoszami giną, A co więtsza, po śmierci nikczemnymi słyną; Których żywot zda się być jakąś komedyją, W której pięknie ubrawszy, potym alić biją. Takie też właśnie rzeczy rozkosznym się dzieją, Trochę onej zażywszy, po śmierci truchleją. Przeto miły staruszku, nie żałuj rozkoszy, Którą prędko lada wiatr i nędza rozpłoszy; Owszem się więcej raduj, że się jej nie boisz Ani żadnych wymysłów dla niej więcej stroisz, Gdyż widzisz, jako siła złego z onej roście, Zaczym na zatracenie wszystkich wiedzie prościeproście – prosto.. A owo co nad wszystko nawięcej cię trapi, Że się tuż śmierć za człekiem w zeszłym wieku kwapi, Tedy się temu wielce i barzo dziwuję, Że się w tobie takowy frasunek najduje. Azaaza – czy, czyż. my tylko starzy popo śmierć: popr. wyd.; D: o śmierć (bł.). śmierć przychodzimy? Zaza – czy, czyż. nie także, że młodzi mrą, często widzimy? Owszem więcej przypadków doznawa wiek młody I częściej niżli starzy odnoszą przygody, Bowiem rychlej w chorobę wpadną ludzie młodzi I cięższe w nich boleści niżli w starych rodzi. Pracowitsze koło nich ma lekarz staranie, Przeto rzadko który z nich starości dostanie; Abowiem się w młodości swojej nie szanują, A to stąd bywa, że więc sobie obiecują Długi wiek żyć. Co jako głupie się spodziewa, Tak też rzadko dochodzi i to rzadko miewa – Co abowiem na świecie może być głupszego Jako pewne udawać za co niepewnego? Lecz czego się spodziewa, kiedy człowiek stary, Tego już prawie doszedł; i przeto z tej miary Lepszej jest kondycyjej stary nad młodego. Cobyś lepiej zrozumiał, słuchaj pilnie tego: Młody chce, by żył długo, a ów się do woli Nażył, i prawie jakby świat sobie miał gwoli. Ów się rozumu uczy, w owym pełno tego, Że mu to każdy przyzna bez wątpienia wszego; Młody się dosługuje, a ów z swej wysługi Pewien, i jej używa przez czas barzo długi; Ów zabiega urzędów i wszelkiej godności, A w starym wszystko to jest prawie w obfitości. Aczci mam-li prawdę znać, by kto nadłużej żył Albo jak Matuzalem takiego wieku byłMatuzalem, najstarszy człowiek wymienony w Starym Testamencie, żył 969 lat (Rdz 5,27)., Nie zda mi się za długo to sobie poczytać, Co swój koniec ma i co zwykła też śmierć chwytać. Abowiem gdy śmierć przyjdzie, tedy upłynęło To, co było i prawie z pamięcią minęło; Tylko po śmierci w cale to człekuczłeku – człowiekowi. zostaje, Iż jeśliże był dobrym, wiek wiekom podaje I sława cnych postępków jego brzmi ustawnie, A prawie wszemu światu podawa się jawnie. K temu wiedz: wszystkie wieki swoję własność mają A słusznie do widomych rzeczy się równają. Młodzi wiośnie, a śrzedni jak lato zieleni, Lecz starzy są podobni właśnie do jesieni, Bowiem jako w jesieni pełno zboża wszego, Tak też właśnie w starości jest wiele dobregoPor. Cyceron, O starości 70: „Młodość jest jakby wiosną życia, ukazuje nam w zalążku przyszłe owoce, których zbiór i przechowywanie przeznaczone jest na inne jego pory. Owocem starości jest, jak już to nieraz mówiłem, to, że możemy pamiętać i korzystać z dóbr zdobytych poprzednio” (przeł. Z. Cierniakowa).. Bo w niej rozum, poważność, stateczność gotową Najdziesz, mierność z skromnością i radę dość zdrową, A in summa najdziesz w niej w kupie wszytki cnoty, Doświadczenie i insze osobneosobne – szczególne. przymioty. Przeto cokolwiek bywa z przyrodzenia swego, Tedy też to przyłożyć mamy do dobrego, Co tedy dano właśniej z natury człowieku: Jako umrzeć, będąc już prawie w zeszłym wieku. A przeto śmierć nie jest zła ni ma być wtaczana Miedzy złe rzeczy, ani równo policzana. A też się to i młodym zarówno przygadza, Aczci ciężej, lecz śmierci jednaka jest władza. I tak mi się zdadzą mrzeć właśnie ludzie młodzi, Jako ogień od wody, gdy gwałtem przychodzi, Zalewa się; lecz stary jak ogień bez wszego Gwałtu gaśnie, kiedy już nie ma palić czegoCały poniższy passus (w. 434–452) jest swobodną parafrazą Cycerona; por. O starości 71–72.. Więc nadto młody człowiek jako niedostały Owoc gwałtem się urwać musi niedojźrzały, A starzy jak dojźrzałe jabłka opadają, W czym, tak mnimam, iż siła nad młody wiek mają. A jak rzemieśnik łatwie okręty buduje, Tak też łatwie zaś one do szczątku popsuje, Więc też jako człowieka spoi przyrodzenie, Tak się też rozwięzuje przez nie to spojenie, Bowiem świeże spojenie z trudnością upada, Ale stare się łatwie i bez prace spada. Takci śmierć młodym żywot przez gwałt odejmuje, A przez dostałość zasię k starym przystępuje; Do której gdy już bliżej człek stary przychodzi, Wielce się z tego – zwłaszcza roztropny – ochłodzi Właśnie jako po morzu kto z długiej żeglugi Obaczy ziemię, której pragnął przez czas długi. Abowiem śmierć jest zawsze wszystkich prac skończenim, Wszystkich ucisków i trosk wiecznym odpocznienim; Jest też uliczką własną żywota wiecznego I weściem pewnym w pałac Boga wszechmocnego, Zwłaszcza tym, co tu sobie dobrze zasłużyli, Lecz który o to nie dbał, na tym się omyli. Czemu się tedy śmierci boisz, będąc człekiem Chrześcijańskim, a zwłaszcza za tak zeszłym wiekiem? Gdyż zawsze chrześcijańskim to ludziom przystoi Nie bać się śmierci, chocia bojaźń się w nich roi. A ta bojaźń, tak mniemam, że więc stąd pochodzi, Że człek o niej nie myśli, lecz w rozkoszach chodzi; Bo gdziebygdzieby – gdyby. o niej myślił i często przekładał Przed oczy, tedyby już on bojaźnią władał, A nie ona człekiem. Bowiem z rozmyślania Pospolicie odstąpi każdy swego zdania, Wiedząc pewnie, iż społu wszystko z ciałem ginie, Ale tylko poczciwa sława zawsze słynie. Na co snadź mi tak rzeczesz: „Jako się bać nie mam, Ponieważ taką bojaźń i w świętych też być znam?” Na toć tak odpowiadam, że acz to prawdziwa, Iż bojaźń jakąś czyni śmierć nielutościwa I w świętych ludziach, ale z przykładu takiego Zrozumiej dobrze, co jest za przyczyna tego. Jako rycerz, który się do bitwy gotuje, Barzo przeciwne rzeczy być w sobie najduje, Abowiem to blednieje, to zaś drży ustawnie, Więc się kwapi a w zbroję ubiera się sprawnie, A na koniec się w nim gniew co dalej to żarzy, Który znać i z postępków, i po jego twarzy – Tak też i święty człowiek, gdy już śmierć nadchodzi, Przyrodzenie mdłe w onym bojaźń znaczną płodzi, A z drugiej strony zasię nadzieją stateczną Umacnia się, i oną też zapłatą wieczną, Której za swe uczynki dobre się spodziewa, A to od Pana Boga niepochybnie miewa. A tak się więc radując, śmierci srogiej boi, A bojąc się, zaś radość niemylną stroi, Wiedząc, iż inaczej przyść nie może do Boga, Jedno przez śmierć – a to jest wszem utarta droga, Którą wszyscy w tym ciele podjąć więc musiemy, Niżli w odpoczynieniu wiecznym usiędziemy. Którą śmierć i poganie tak lekce ważyli, Że po sobie dość znaczny przykład zostawili; Owszem się i po śmierci jeszcze spodziewali Zapłaty, choć nie byli w wierze prawej stali. Których wspomnieć namniej się nie będę lenowałlenował – lenił., Abyś się tym ochotniej do śmierci gotował. Naprzód Plato tak mówi: „człek żyjąc w mądrości, Gdy ma umrzeć, ma w sobie mieć siła ufności, Że po śmierci dostanie dobra obfitego” – A widzisz zacną powieść poganina tego. Jeśli kogo obaczysz, że śmierć ciężko znosi, Od takiego się mądrość daleko odnosi. „Śmiech to jest osobliwy, gdy się kto gotuje Do śmierci, a gdy przyjdzie, żałość jakąś czuje”: Jakoby rzekł do starych, bo im dłużej żyją Starzy ludzie, tym bliższą czują śmierć nad szyją, Do której się czym dalej, tym więcej gotują, Gdyż to też wiek i lata onych pokazują. Żywot z oczekawaniem śmierci nam jest dany, Do tejże się też śpieszmy; bo w rozum obrany, Który się jej boi, gdyż pewnie czekamy, Że przyjdzie, lecz kiedy przyść ma, czasu nie znamy. Nic nie dała natura człowieku lepszego Jako na świecie krótkość życia tutejszego. Śmierć ostatnie karanie, której się człek każdy Niech nie boi, a zwłaszcza co jest mężny zawżdy. Lud w Tracyjej zawsze dzień narodzenia swego Opłakiwał, a gdy zaś pogrzebli którego, Wesele znaczne w sobie wszem pokazowaliTak mieli czynić Trausowie, jedno z plemion trackich. Por. Herodot, Dzieje 5,4,3–5: „dokoła noworodka siadają krewni i opłakują go, ile on nieszczęść musi zaznać, skoro się urodził, i wyliczają wszystkie ludzkie cierpienia; zmarłego natomiast wesoło i radośnie grzebią i mówią przy tym, że pozbył się wszystkich nieszczęść i żyje teraz w zupełnej błogości” (przeł. S. Hammer)., W czym, choć poganie, mądrze dość postępowali. Filozofi, co zową CyrenaikamiCyrenaicy – szkoła filozoficzna założona przez Arystypa z Cyreny, której główne założenia sprowadzały się do skrajnego hedonizmu. Cyreiaicy sądzili, że jedynym celem życia jest przyjemność, lecz skoro przyjemność może być tylko chwilowa i ulotna, prawdziwą i ostateczną rozkosz dać może śmierć., Podeprzą cię swym zdaniem, także powieściami, Bo ci tak rozumieją, iż nie zawsze chodzi Śmierć za złym, ale tylko takim ludziom szkodzi, Do których niespodzianie i bez wieści przyjdzie, A co więtsza, gdy kogo niegotowo zejdzie. Co starym jest na pomoc, gdyż k nim nie przychodzi Bez wieści, lecz radniej się niech czują w tym młodzi, Bowiem się właśnie o nich to rozumieć może, Ale się ja tym, stary, by namniej nie trwożę, Bo starość być rozumiem śmierci pozwem własnym, Za którym się gotuje stać przed Tronem jasnym. Lecz człowiek młody namniej o śmierci nie myśli, Ponieważ mu inszego co zawsze na myśli, Więc spodziewając się przyść kiedy do starości, Czyni wszystko bezpiecznie krom żadnej czujności. A widzisz: chocia żadnej nauki nie mieli Chrześcijańskiej, a przedsię postąpić umieli Osobliwie, że się więc aż zawstydzić musi Człek chrześcijański, że go bojaźń śmierci dusi. Przeto i ty się przestań już więcej frasować Na śmierć, lecz radniej pocznipoczni – zacznij, rozpocznij. w sobie okazować, Że onej z chęcią czekasz, będąc pewien tego, Że cię Bóg nie opuści z miłosierdzia swego, Gdyż za dobre uczynki Bóg zawsze odpłaci, Bo temu panu służąc, żaden nie utraci. A też wiedz, że na świecie nie masz nic pewnego, Lecz tylko tu gospoda jest człeka nędznegoPor. Cyceron, O starości 84: „I nie żałuję, że żyłem. Żyłem bowiem tak, iż zdaje mi się, żem się nie na próżno urodził. Z życia odchodzę jak z gospody, nie jak z własnego domu. Bo przecież natura udzieliła nam tutaj miejsca na krótki pobyt, a nie na stałe zamieszkanie” (przeł. Z. Cierniakowa)., Z której się przenosimy do pałaców wiecznych, A tam będziem używać rozkoszy bezpiecznych. Czemuć się tedy nie chce tu z padołu tego, Na którymeś ucierpiał i cierpisz dość złego? Przeto miałbyś rozumieć śmierć za przyjaciela, Że ciebie z świata bierze, ze złego tak wiela, Po której cię żadna rzecz nigdy nie dolęże, Ni frasunek, ni nędza żadna nie dosięże, Ale wiecznie żyć będziesz przez wiek nieprzetrwały, Gdyż to Pan Bóg obiecał, który w słowie stały. Niechaj cię uwesela śliczność miejsca tego, Gdzie dusza będzie, kiedy wyjdzie z ciała tego; Niech towarzystwa świętych radości dodają, Niech doskonałość, którą oni w niebie mają, Ciebie cieszy – a to prze częste rozmyślanie, Skąd ci będzie i ten świat, i śmierć zawsze tanie. A toć jest, com na krótce umyślił powiedzieć O starości, abyś też o niej mógł co wiedzieć, Zaniechawszy lamentu i frasunku tego, Któryś czynił z początku mówienia swojego. A aczby się i więcej mogło o starości Mówić, ale folgując czasu i krótkości, Te bym tylko główniejsze wspomniał cztery rzeczy, Które każdy ma człowiek mieć na dobrej pieczy, Do których się i inne wszystkie więc ściągają, Co się koło starości kiedy przytaczają. A przeto spólnie Bogu za niętj. za starość. podziękujmy, A do śmierci się co dzień ustawnie gotujmy.

Starzec pierwszy mówi Barzoć wielce dziękuję, żeś mię z błędu tego Wywiódł, nic nie żałując utrudzenia swego, Któreś ty podjął dla mnie: namniej nieteskliwie, Lecz-eś się jak przyjaciej w tym obszedł życzliwie. A tak gotów-em Bogu za nie ze wszej duszy Dziękować spólnie z tobą, bo mi serce tuszy: Coś lepszego już teraz gdym dobrze zrozumiał O starości, bom przedtym ja tak nie rozumiał.

Starcy Bogu dziękują Panie Boże, któryś jest niepochybny w słowie, Którego w niebie chwalą święci aniołowie, Tobie dzięki dawamy, że wieku takiego Raczyłeś nam użyczyć z miłosierdzia swego, W którym iż jak do kresu do śmierci bieżymy, Tedy wielowładnego Cię Boga prosimy: Racz to dać, żeby nam śmierć nic straszna nie była, A dusza by po śmierci z Tobą zawsze żyła. Amen. Koniec.